Bizim Urfa’da bir söz vardır: “İnsan ne söylerse, kendi terazisini kurar.” O terazi bazen çarşıda tartıdan ağır basar, bazen de bir cümleyle insanın bütün itibarını yerle bir eder. İzmir’ de bir hastane açılışında anlatılan ve kamuoyunda tartışma doğuran fıkra meselesi de tam olarak böyle bir teraziyi yeniden gündeme getirdi.
İlk bakışta “mizah” diye sunulan bazı sözler vardır ki, Urfa tabiriyle söyleyelim; “gülümsetirken düşündürür, düşündürürken de insanın içine bir taş oturtur.” Salonda kahkahalar yükselmiş olabilir. Ama dışarıda, o kahkahanın kime ne hissettirdiği sorusu havada asılı kalır. Bizim buralarda derler ki: “Her gülen mutlu değildir, her susan da razı değildir.”
Şimdi meseleye biraz yakından bakalım… Yılların tecrübesiyle, makamıyla, servetiyle toplumun önünde olan insanların ağzından çıkan her söz aslında bir pusula gibidir. O pusula doğruyu gösterirse ne âlâ; ama yön şaşarsa, arkadaki kalabalığı da yanlış yollara sürükler. Urfa’nın yaşlıları boşuna dememiş: “Rehber yamuksa, yol da yamulur.”
Tepki çeken fıkranın en çok tartışılan yanı da tam burada düğümleniyor: Mizahın sınırı nerede başlar, nerede biter? Mizah dediğin şey Urfa usulüyle söylersek “tuz gibidir; yemeğe kararında atarsan lezzet verir, fazlası göz yakar.” Eğer o mizah bir toplumsal kesimi incitiyorsa, orada durup bir “hele dur bakalım” demek gerekir.
Anadolu kadını, hele ki Kürt kadını, bu toprakların yükünü sırtında taşımış bir çınardır. Tarlada vardır, evde vardır, pazarda vardır, hayatta vardır. Onu bir fıkranın içine sıkıştırıp “saflık” ya da “temsili karakter” diye anlatmaya kalkmak, Urfa deyimiyle “dağı fareye boğdurmaya çalışmak” gibidir. Olmaz, tutmaz.
Bir başka gerçek de şudur: Söz ağızdan çıkar ama sahibi peşinden koşar. O yüzden insan konuşmadan önce iki kez değil, üç kez düşünecek. Hele ki kürsüde konuşuyorsa, onun sözü artık şahsi değildir; toplumsaldır. Çünkü kürsü dediğin şey kahve sohbeti değildir. Orada söylenen her kelime kayıt altına alınır, vicdana yazılır.
Salondaki kahkahalara gelince… Urfa’da düğünlerde bile herkes aynı anda gülmez. Birinin güldüğüne öteki kaş çatabilir. Çünkü “gülmek” bile niyet ister. Burada yükselen kahkahalar da toplumun farklı kesimlerinde farklı yankı buldu. Kimine göre basit bir espri, kimine göre ise “nereden bakarsan bak içi boş bir benzetme.”
Bir de işin şu tarafı var: Özür dilemek erdemdir. Bizim buralarda buna “büyüklük göstermek” derler. Ama Urfa’da bir söz daha vardır: “Kırılan testi, aynı suyu tutmaz.” Yani bazen özür, kırılan gönlün tamamını onaramaz. Çünkü mesele sadece söz değil, o sözün bıraktığı izdir.
Aslında bu olayın içinde ince bir mizah tarafı da yok değil… Köyde yaşlıların anlattığı bir hikâye vardır: Adamın biri sürekli fıkra anlatır, herkes güler. Bir gün yine fıkra anlatır ama kimse gülmez. Adam da der ki: “Bugün fıkrayı ben anladım, siz anlamadınız.” İşte mesele de biraz buna benziyor; bazen anlatılan şeyden çok, anlatanın durduğu yer tartışılır.
Bugün gelinen noktada asıl mesele şudur: İnsanlar artık her söze daha dikkatli bakıyor. Çünkü çağ değişti, kulaklar büyüdü, gözler açıldı. Eskiden “geçer gider” denilen şeyler artık “dur bir dakika” diye sorgulanıyor. Urfa tabiriyle: “Devir değişti, harman başka dövülür oldu.”
Servet, şöhret ya da makam… Bunlar insanın ağzından çıkan sözü koruyan kalkanlar değildir. Tam tersine, o sözü daha da ağırlaştıran yüklerdir. Çünkü “ağaç ne kadar büyükse gölgesi de o kadar dikkat çeker.” O gölgenin altında sadece alkışlayanlar değil, sorgulayanlar da vardır.
Sonuç olarak bu tartışma bize bir kez daha şunu hatırlattı: Söz pamuk ipliği değildir. Bir kere koparsa geri bağlamak zor olur. Mizah ise ancak kimseyi incitmediği sürece değerlidir. Aksi halde kahkaha atılır ama ardından derin bir sessizlik kalır.
Urfa’da son söz genelde büyüklere bırakılır. Biz de öyle bitirelim: “Söz var insanı yüceltir, söz var insanı yerin dibine sokar.” İşte mesele tam da bu teraziyi tutturabilmektir.
